's-Hertogenbosch

Geschiedenis
Sinds 1 januari 1996 bestaat de gemeente 's-Hertogenbosch in zijn huidige vorm. Enerzijds de plaats 's-Hertogenbosch die eind 12de eeuw stadsrechten verkreeg. Daarnaast uit een aantal daaromheen gelegen, vroeger zelfstandige gemeenten. In 1933 werd een deel van de gemeente Cromvoirt (Deuteren) aan ’s-Hertogenbosch toegevoegd. In 1971 de gemeenten Empel en Meerwijk en Engelen (met het in 1922 opgeheven Bokhoven). In 1996 vonden er grenscorrecties met de gemeente Vught plaats. Datzelfde jaar werd de gemeente Rosmalen aan ’s-Hertogenbosch toegevoegd.

Belangrijkste archieven
Oud-archief: Inventaris van het archief van de stad ‘s-Hertogenbosch, 1262-1810 (OSA)
Nieuw archief: Inventaris van het archief van de gemeente-secretarie van ‘s-Hertogenbosch, 1811-1920 (NSA)
Archief van de secretarie en van de afdeling gemeentewerken van de stad ’s-Hertogenbosch, 1920-1996. Raadpleeg voor meer informatie de studiezaalmedewerker.

Wapen, vlag, ambtsketen en logo
De gemeente 's-Hertogenbosch heeft een aantal officiële herkenningstekens. Dit zijn het gemeentewapen, de gemeentevlag, de ambtsketen van de burgemeester en het logo.
Afhankelijk van het moment doet één van de herkenningstekens dienst als het symbool voor de gemeente.
Op deze pagina komen in het kort de historische achtergrond en het gebruik van deze gemeentelijke herkenningstekens aan de orde. Bij de foto's/ illustraties staat een beschrijving van de huidige herkenningstekens.

Gemeentewapen
Het wapen is hét officiële herkenningsteken van een gemeente. Gemeentewapens vinden hun oorsprong vaak in middeleeuwse zegels (herkenningstekens afgedrukt in was). Dit geldt ook voor het wapen van de stad 's-Hertogenbosch. Het geeft in één beeld de geschiedenis van de stad weer vanaf de twaalfde tot in de zeventiende eeuw. 's-Hertogenbosch was oorspronkelijk een nederzetting vlakbij een bos van de hertogen van Brabant en kreeg eind twaalfde eeuw stadsrechten. In de dertiende eeuw bestond er al een stadszegel. De afbeelding van een grote en twee kleine bomen symboliseerde het bos waarnaar de stad is genoemd. De boom is door de eeuwen heen hét teken van de stad 's-Hertogenbosch geweest. In de loop van de veertiende eeuw werd het stadswapen met de boom vermeerderd met het wapen van de hertogen van Brabant (vier leeuwen). De Habsburgse adelaar met het rood en wit gekleurde borstschild werd vermoedelijk 1515-1519 aan het wapen toegevoegd. De hertogskroon boven en de twee wildemannen ter weerszijden van het wapen zijn voor het eerst afgebeeld op de in 1670 gebouwde voorgevel van het Bossche stadhuis. Een wildeman kwam op afbeeldingen al eerder voor als schildhouder van het Bossche wapen. In 1817 werd het wapen in deze combinatie met boom, leeuwen, adelaar, kroon en wildemannen officieel door de Hoge Raad van Adel bevestigd. In 1978 werd een verbeterde versie van dit wapen officieel bevestigd, waarbij met name de kroon een ander uiterlijk kreeg.

Als gevolg van de gemeentelijke herindeling van 1996, waarbij de gemeenten Rosmalen en 's-Hertogenbosch werden samengevoegd tot de nieuwe gemeente 's-Hertogenbosch, moest er opnieuw een gemeentewapen worden vastgesteld. De raad van de gemeente 's-Hertogenbosch besloot het wapen van de voormalige gemeente 's-Hertogenbosch te handhaven. Alleen werd de kroon uit 1817 in het wapen teruggebracht.

Gemeentevlag
Het voeren van een vlag door gemeenten is nog niet zo oud als het voeren van een wapen. In Noord-Brabant gebeurt dit sinds de twintigste eeuw. Een wapen is vooral het teken van een bestuur van een bepaald gebied, de vlag symboliseert in het algemeen de gehele bevolking van dat gebied. Met het ontstaan van de nieuwe gemeente 's-Hertogenbosch in 1996 moest er een nieuwe gemeentevlag komen die bij alle officiële en feestelijke gelegenheden binnen de gemeente kan worden gebruikt. In de raadsvergadering van 23 september 1999 werd besloten tot het instellen van een nieuwe gemeentevlag voor 's-Hertogenbosch. De nieuwe vlag bestaat uit vijf banen in de kleuren rood en wit. Boven in de hoek aan de broekzijde3 van de vlag staat een gele Bosboom op een zwart kanton4. De vijf banen staan gelijk aan het aantal voormalige gemeenten. Dit komt ook tot uitdrukking in het aantal takken van de boom. De kleuren rood en wit waren van oudsher de wapenkleuren van het historisch kwartier Maasland, waartoe de voormalige gemeenten Empel en Meerwijk en Rosmalen behoorden. De boom legt een relatie met het Bossche stadswapen en symboliseert historische waarden als gezag, vrijheid, groei en leven en wettigheid (plaats waar recht gesproken wordt)

Ambtsketen
Op basis van de Gemeentewet 1851 werd een aantal officiële, door de burgemeester te dragen, 'onderscheidingsteekenen' definitief ingesteld. Eén van die tekens was de ambtsketen. Het door de toenmalige minister van Binnenlandse zaken mr. J.R. Thorbecke voorbereide Koninklijk Besluit van 16 november 1852 regelde de instelling van "een zilveren penning, hebbende eene middellijn van veertig strepen en vertoonende aan de eene zijde het wapen des Rijks, aan de andere dat der gemeente (¿)". Het rijkswapen wordt afgebeeld omdat de burgemeester ook rijkstaken vervult. Dit moet bijvoorbeeld zichtbaar zijn als de burgemeester namens Hare Majesteit Koninklijke onderscheidingen uitreikt.
De huidige ambtsketen van de gemeente 's-Hertogenbosch werd in 1966 ontworpen door de Bossche kunstenaar Marius de Leeuw. en werd uitgevoerd in gebrand zilver door de edelsmeden Paul en Frans Zwollo te Oosterbeek. Het wapen van de stad is uitgevoerd in goud en email. Het maken van deze nieuwe ambtsketen werd mogelijk gemaakt door een schenking van de Firma Bos en Kalis te Sliedrecht.

Logo
Het logo van de gemeente 's-Hertogenbosch bestaat uit een beeldmerk met een woordmerk. Dit logo vormt een onderdeel van de huisstijl van de gemeente. Deze huisstijl, in 1992 ontworpen, is net als de vlag afgeleid van de symboliek in het Bossche gemeentewapen. Meer nog dan het gemeentewapen is het logo het herkenningsteken waarmee de gemeente in al haar uitingen dagelijks naar buiten treedt. Op onder meer briefpapier, enveloppen, visitekaartjes, koffiekopjes, website en gemeenteauto's is het logo van de gemeente afgebeeld.

Het gebruik van het gemeentewapen, de gemeentevlag en het logo
Het gemeentewapen is het exclusieve teken van de gemeente 's-Hertogenbosch. Het wordt gebruikt bij officiële gelegenheden.
Het recht tot gebruik hiervan door derden kan niet worden toegestaan, omdat dan de suggestie ontstaat dat er een relatie is met de gemeente 's-Hertogenbosch. Slechts bij hoge uitzondering kan men toestemming krijgen om het gemeentewapen te gebruiken voor niet-commerciële doeleinden. Een verzoek hiertoe moet schriftelijk worden ingediend bij het college van burgemeester en wethouders. Hetzelfde geldt voor de dorpswapens.
De gemeentevlag kan door inwoners van 's-Hertogenbosch worden gevoerd bij officiële gelegenheden en feestelijkheden. Hetzelfde geldt voor de dorpsvlag in het stadsdeel Rosmalen.
Het gemeentelogo is het exclusieve teken van de gemeentelijke organisatie. Het gebruik van het logo door derden is en wordt ook niet toegestaan.

1 Azuur = blauw
2 Keel = rood
3 Broek = band aan de stokzijde van de vlag (broektop = deel aan bovenzijde tegen broek, broekhoek = deel aan onderzijde tegen broek)
4 Kanton = rechthoek of vierkant in de broektop
5 Sabel = zwart
6 Broeking = deel van de vlag aan de zijde van de broek
Vlucht = het uitwaaiend deel van de vlag (vluchttop = hoek in bovenzijde van de vlucht, vluchthoek = hoek in onderzijde van de vlucht)